Jörðin

Af hverju er stærsta eldfjall heims úti í Kyrrahafi?

Eldfjallið Mauna Loa á Hawaii gaus síðast 2022 en hafði þá ekki gosið síðan 1985. Þetta mun vera stærsta virka eldfjall í heiminum. En af hverju er slíkur risi úti í miðju Kyrrahafi?

BIRT: 13/10/2023

Mauna Loa er stærsta eldfjall heims og er heilir 17 km á hæð, mælt frá fjallsrótum á hafsbotni. Mauna Loa er yfir svonefndum heitum reit eða „hotspot“ en á slíkum stöðum þrýstist kvika upp frá möttlinum af miklum krafti. Uppi yfir heitum reitum er því mikið um eldfjöll.

 

Allur Hawaii-eyjaklasinn, átta stórar eyjar og margar smærri eru einmitt til orðnar í eldgosum og þetta svæði er sá staður á jörðinni þar sem mest kvika nær upp á yfirborð jarðar miðað við hvern ferkílómetra.

 

Hafsbotn myndar Kyrrahafseyjar

Hawaii-eyjar flokkast sem svonefndar dyngjur, rétt eins og fjallið Skjaldbreiður á Íslandi. Dyngjur eru gerðar úr basaltkviku, tiltölulega flatar og ná yfir stór svæði. Niðurstaðan verður kúpt yfirborð sem minnir á stóran skjöld, eins og nafn Skjaldbreiðar gefur einmitt til kynna.

 

Hlíðarnar verða ekki mjög brattar og svona há dyngja er því gríðarlega stór um sig. Eyjaklasinn er samsettur úr dyngjum sem renna saman að hluta og ná alls yfir 10.430 ferkílómetra.

 

Séð ofan frá mynda eyjarnar röð. Það stafar af því að heiti reiturinn byggir sífellt upp nýjar eyjar suðaustur af þeim gömlu. Heiti reiturinn hreyfist þó ekki, heldur er það Kyrrahafsflekinn sem færist til norðvesturs.

Hawaii á upptök í kjarna jarðar

Hawaii-eyjarnar eru byrjunin á 5.800 km langri perlufesti eldfjallaeyja, kóralrifja og neðansjávarfjalla. Samkvæmt kenningunni kemur hitinn alla leið innan úr kjarna hnattarins.

1. Glóðheit bóla flýtur upp

Upp frá kjarna jarðar rís mjög heit kvika, svokallað stöpulinnskot, upp í gegnum möttulinn. Þessi bóla eða stöpull þrýstist upp af völdum gamallar jarðskorpu sem sekkur niður í staðinn.

2. Innri hiti bræðir skorpuna

Þegar bólan skellur á neðri hlið jarðskorpunnar myndast svokallaður heitur reitur þar sem hitastigið er hærra en í umhverfinu. Þar myndast mikil kvika sem leitar upp á yfirborðið.

3. Landrek skapar perluröð

Heiti reiturinn er kyrr á sínum stað en jarðskorpuflekinn á botni Kyrrahafsins færist til norðvesturs. Þess vegna myndast stöðugt ný eldfjöll, m.a. Mauna Loa, í perluröð sem nú er orðin 5.000 km löng.

Heiti reiturinn er sem sagt undir jarðskorpunni og hreyfist ekki úr stað. Þetta kom jarðeðlisfræðingnum Jason W. Morgan til að setja fram byltingarkennda kenningu um svokallaða möttulstöpla árið 1971.

 

Möttulstöpull er kvikubóla úr mjög heitri kviku sem rís upp alveg frá kjarna jarðar. Auk heita reitsins undir Hawaii-eyjum telja jarðfræðingar að ofureldstöðin undir Yellowstone í Bandaríkjunum stafi af möttulstöplum.

LESTU EINNIG

HÖFUNDUR: NIELS HALFDAN HANSEN

USGS, Shutterstock

Maðurinn

Karlhormón styttir ævina

Heilsa

Sannleikurinn um kaffi

Heilsa

Sannleikurinn um kaffi

Maðurinn

Þess vegna fá sumir fremur marbletti en aðrir

Maðurinn

Þess vegna fá sumir fremur marbletti en aðrir

Maðurinn

Þvagið segir ýmislegt um heilsu okkar

Maðurinn

Stökkbreytingar valda flötu enni eða stóru nefi

Náttúran

Hér lifa hættulegustu marglyttur heims

NÝJASTA NÝTT

Náttúran

Þrisvar til tunglsins og til baka aftur

Alheimurinn

Fullt tungl 2024 – Hvenær er tunglið fullt?

Jörðin

Hversu mikið menga leikföng?

Maðurinn

Af hverju þessi ást á áfengi?

Heilsa

Er hægt að sofa of mikið?

Maðurinn

Hvernig grær brotið bein?

Maðurinn

Öfgar persónuleikans: Úthverfur eða innrænn persónuleiki

Lifandi Saga

Hvað gerðu blikksmiðir fyrr á tímum? 

Saga

Með hverju var þurrkað áður en klósettpappírinn var fundinn upp?

Maðurinn

Mikilvægt atriði getur komið í veg fyrir að börn verði nærsýn

Náttúran

Þrisvar til tunglsins og til baka aftur

Alheimurinn

Fullt tungl 2024 – Hvenær er tunglið fullt?

Jörðin

Hversu mikið menga leikföng?

Maðurinn

Af hverju þessi ást á áfengi?

Heilsa

Er hægt að sofa of mikið?

Maðurinn

Hvernig grær brotið bein?

Maðurinn

Öfgar persónuleikans: Úthverfur eða innrænn persónuleiki

Lifandi Saga

Hvað gerðu blikksmiðir fyrr á tímum? 

Saga

Með hverju var þurrkað áður en klósettpappírinn var fundinn upp?

Maðurinn

Mikilvægt atriði getur komið í veg fyrir að börn verði nærsýn

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Lifandi Saga

Kveðjuveisla Washingtons endaði með rosalegu fylleríi

Lifandi Saga

Kveðjuveisla Washingtons endaði með rosalegu fylleríi

Tækni

Ný tækni getur bjargað milljónum frá jarðskjálftum

Tækni

Ný tækni getur bjargað milljónum frá jarðskjálftum

Alheimurinn

Hvað ef við höfum í raun fengið heimsóknir úr geimnum?

Læknisfræði

„Brennið í hvelvíti“: Alnæmi kallar fram það versta í Bandaríkjamönnum

Náttúran

Spendýr og eðlur skiptu um hlutverk

Náttúran

Hvernig brögðuðust risaeðlur?

Vinsælast

1

Maðurinn

Þvagið segir ýmislegt um heilsu okkar

2

Alheimurinn

Fullt tungl 2024 – Hvenær er tunglið fullt?

3

Náttúran

Hvers vegna mala kettir?

4

Maðurinn

Þess vegna fá sumir fremur marbletti en aðrir

5

Heilsa

Sannleikurinn um kaffi

6

Maðurinn

Mikilvægt atriði getur komið í veg fyrir að börn verði nærsýn

1

Maðurinn

Þvagið segir ýmislegt um heilsu okkar

2

Alheimurinn

Fullt tungl 2024 – Hvenær er tunglið fullt?

3

Náttúran

Hvers vegna mala kettir?

4

Maðurinn

Þess vegna fá sumir fremur marbletti en aðrir

5

Heilsa

Sannleikurinn um kaffi

6

Maðurinn

Mikilvægt atriði getur komið í veg fyrir að börn verði nærsýn

Maðurinn

Er hættulegt að halda í sér prumpinu?

Heilsa

Mold undir nöglum barna skiptir máli fyrir ónæmiskerfið

Lifandi Saga

England og Frakkland: Bestu óvinir í þúsund ár

Jörðin

Er Ísland eftirstöðvar af sokknu meginlandi?

Maðurinn

Vanþroskað tvíburafóstur fjarlægt úr heila ársgamallar stúlku

Tækni

100 milljónir hafa kosið: Hér eru hin sjö nýju undur veraldar 

Lifandi Saga

Hvenær voru fóstureyðingar gerðar frjálsar í Bandaríkjunum?

Maðurinn

Hvers vegna þarf eldra fólk minni svefn?

Lifandi Saga

Fjöldamorðin í Katyn: Stalín hugðist brjóta Pólverja á bak aftur

Maðurinn

Matseðill morgundagsins: Skordýrabrauð með ostlíki úr geri

Maðurinn

Ljós frá símum og tölvum styttir ævina

Maðurinn

Þess vegna á fólk sem þjáist af félagsfælni erfiðara með að eignast vini

Þrisvar til tunglsins og til baka aftur

Litlir sendar taka af allan vafa um langferðir kríunnar.

Náttúran

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is