Maðurinn

Hvers vegna þolir sumt fólk ekki glúten?

Einn af hverjum hundrað bregst neikvætt við prótíninu glúteni. Sjúkdómurinn nefnist glútenóþol en af hverju skyldi hann stafa?

BIRT: 21/01/2024

Glúten er prótínflóki sem samanstendur af mörg hundruð prótínum sem myndast í deigi úr forðaprótínunum glíadíni og glúteníni.

 

Glúten er mikilvægt í þeim tilgangi að fá deig til að loða saman og þannig öðlast brauð þann teygjanleika sem einkennir það.

 

Hveiti, spelt, rúgmjöl og bygg mynda öll glúten og eru hluti af mjög mörgum fæðutegundum en hins vegar eru t.d. hrísgrjón og maís án glútens.

Glúten ertir bifhár í smáþörmunum

Glúten ræðst til atlögu við milljónir bifhára sem leynast á innanverðum smáþörmunum. Afleiðingarnar geta orðið býsna alvarlegar því mestöll upptaka fæðunnar á sér einmitt stað í smáþörmunum.

1. Glútenóþol skaðar smáþarmana

Glútenóþol veldur skemmdum í smáþörmunum. Smáþarmarnir eru um sex metra langir en um er að ræða vöðvaklædd göng.

2. Smáþarmarnir eru þaktir bifhárum að innan

Að innanverðu eru smáþarmarnir þaktir slímhúð sem hefur gríðarstórt yfirborð, sökum milljóna bifhára sem nefnast þarmatotur.

3. Ónæmiskerfið ræðst til atlögu við bifhár smáþarmanna

Þarmatotur þeirra sem þjást af glútenóþoli verða fyrir skemmdum af völdum ónæmiskerfisins. Þannig rýrnar innra yfirborð þarmanna og sömu sögu er að segja af getu þeirra til upptöku mikilvægra næringarefna, svo og vítamína og steinefna, úr fæðunni.

Varnir líkamans ráðast til atlögu

Á bilinu hálft til eitt prósent mannkyns bregst neikvætt við glúteni og fær sjúkdómsgreininguna glútenóþol.

 

Kvillinn gerir vart við sig sökum þess að ónæmiskerfi líkamans skynjar að glútenið sé óæskilegt og ræðst fyrir vikið til atlögu við það.

 

Viðbrögð þessi valda bólgum í slímhúð smáþarmanna og starfsemi þeirra rýrnar.

Hver er munurinn á glútenóþoli og glútenofnæmi?

Glútenóþol er sjálfsofnæmissjúkdómur og í rauninni ekki hefðbundið ofnæmi. Sjúkdómurinn kallast þó iðulega „glútenofnæmi“ í daglegu tali. Að auki fyrirfinnst í raun einnig ofnæmi fyrir tilteknum tegundum glútens en þessir tveir kvillar lýsa sér með ólíkum hætti. Þegar um er að ræða glútenóþol örvar glútenið ónæmiskerfið til að framleiða mótefni gegn frumum sjálfs líkamans í þarmaslímhúðinni. Fyrir bragðið er um að ræða sjálfsofnæmissjúkdóm. Þegar ofnæmi fyrir glúteni á í hlut hefur líkaminn þegar framleitt mótefni gegn glúteni sem veldur svo bólgum. Meðhöndlun beggja þessara kvilla er afar svipuð en með því er átt við að taka út fæðutegundirnar sem einkennunum valda.

Afleiðingin er sú að frásog næringarefna, vítamíns og steinefna verður lélegra.

 

Þegar til lengdar lætur getur kvillinn þess vegna haft í för með sér næringarskort, beinþynningu og aukna hættu á tilteknum tegundum krabbameins.

 

Glútenóþol er ólæknanlegt en glútensnauð fæða getur eytt flestöllum sjúkdómseinkennunum.

Nýtt hveiti hlífir þeim sem þjást af glútenóþoli

Með því að beita CRISPR/Cas9-erfðatækni hefur vísindamönnum við háskólann í Kordóba á Spáni tekist að fjarlægja alls 35 þeirra 45 erfðavísa í hveiti sem valda myndun glíadíns. Glíadín er mikilvægur hluti glútens og á þátt í að láta brauðdeig lyftast. Tilraunir hafa leitt í ljós að nýja hveitið veldur 85% síður ofnæmi en annað hveiti. Hveiti þetta er þó ekki unnt að nota í bakstri stórra brauða en hentar vel til að baka úr snittubrauð og smábrauð.

Vísindamenn hyggjast þróa nýtt bóluefni

Hvers vegna fólk þróar með sér glútenóþol var til skamms tíma hulin ráðgáta. Vísindamenn hölluðust helst að því að um væri að ræða arfgengan kvilla.

 

Árið 2017 tókst hins vegar að leysa ráðgátuna þegar vísindamenn við háskólann í Chicago sýndu fram á að venjuleg veira gat orsakað glútenóþol þegar hún breytti viðbrögðum ónæmiskerfisins gegn glúteni.

 

Vísindamennirnir róa nú að því öllum árum að þróa bóluefni sem ætlað er að koma í veg fyrir að veirusýkingar geti valdið glútenóþoli í framtíðinni.

LESTU EINNIG

HÖFUNDUR: Niels Halfdan Hansen

Shutterstock,© Ken Ikeda madsen & Shutterstock,© Miriam Dalsgaard/Politiken/Ritzau Scanpix

Læknisfræði

Þannig má vinna bug á ógleði

Náttúran

Horfðu á myndskeiðið: Ný tegund risaslöngu fannst í Amasonregnskóginum

Náttúran

Horfðu á myndskeiðið: Ný tegund risaslöngu fannst í Amasonregnskóginum

Lifandi Saga

Hvenær eignuðumst við grasflatir?

Lifandi Saga

Hvenær eignuðumst við grasflatir?

Lifandi Saga

Hvaðan eru indíánar?

Menning

Muhammad Ali: Versti andstæðingur hans var BNA 

Tækni

Er gler í rauninni vökvi?

NÝJASTA NÝTT

Náttúran

Tungan: Svissneskur vasahnífur dýraríkisins

Lifandi Saga

EM í fótbolta: Enginn nennti að verða Evrópumeistari

Lifandi Saga

Fótbolti: Sjálfsmark kostaði landsliðsmann lífið

Náttúran

Af hverju sveigir bolti?

Maðurinn

Rannsókn: Hvernig færðu aðra til að líka vel við þig?

Náttúran

Þannig sigruðu fuglaköngulærnar allan heiminn

Náttúran

Bakteríur örva ilminn af sumarregni

Heilsa

Óhefðbundin en áhrifarík meðferð geðraskana

Lifandi Saga

Barbie breyttist í hasarhetju

Heilsa

Húðflúr getur hugsanlega aukið hættuna á ákveðinni tegund krabbameins

Náttúran

Tungan: Svissneskur vasahnífur dýraríkisins

Lifandi Saga

EM í fótbolta: Enginn nennti að verða Evrópumeistari

Lifandi Saga

Fótbolti: Sjálfsmark kostaði landsliðsmann lífið

Náttúran

Af hverju sveigir bolti?

Maðurinn

Rannsókn: Hvernig færðu aðra til að líka vel við þig?

Náttúran

Þannig sigruðu fuglaköngulærnar allan heiminn

Náttúran

Bakteríur örva ilminn af sumarregni

Heilsa

Óhefðbundin en áhrifarík meðferð geðraskana

Lifandi Saga

Barbie breyttist í hasarhetju

Heilsa

Húðflúr getur hugsanlega aukið hættuna á ákveðinni tegund krabbameins

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Náttúran

Hvaða núlifandi dýr hefur breyst minnst?

Náttúran

Hvaða núlifandi dýr hefur breyst minnst?

Heilsa

Vísindamenn hafa loksins leyst barnadauðaráðgátu.

Heilsa

Vísindamenn hafa loksins leyst barnadauðaráðgátu.

Lifandi Saga

Hin voldugu turnskip Kínverja þoldu hvorki öldugang né vind 

Lifandi Saga

Hvers vegna hættum við að nota einglyrni?

Náttúran

Tungan kom lífinu upp á þurrlendið

Lifandi Saga

Persneskur kóngur stal borg óvina og endurreisti hana í eigin ríki 

Vinsælast

1

Náttúran

Þannig sigruðu fuglaköngulærnar allan heiminn

2

Læknisfræði

Þannig má vinna bug á ógleði

3

Lifandi Saga

Fótbolti: Sjálfsmark kostaði landsliðsmann lífið

4

Náttúran

Bakteríur örva ilminn af sumarregni

5

Náttúran

Horfðu á myndskeiðið: Ný tegund risaslöngu fannst í Amasonregnskóginum

6

Heilsa

Húðflúr getur hugsanlega aukið hættuna á ákveðinni tegund krabbameins

1

Náttúran

Þannig sigruðu fuglaköngulærnar allan heiminn

2

Læknisfræði

Þannig má vinna bug á ógleði

3

Lifandi Saga

Fótbolti: Sjálfsmark kostaði landsliðsmann lífið

4

Náttúran

Bakteríur örva ilminn af sumarregni

5

Náttúran

Horfðu á myndskeiðið: Ný tegund risaslöngu fannst í Amasonregnskóginum

6

Heilsa

Húðflúr getur hugsanlega aukið hættuna á ákveðinni tegund krabbameins

Lifandi Saga

Hversu lengi hafa Bandaríkin stutt Ísrael?

Lifandi Saga

Bók frá 1898 sagði fyrir um Titanic-slysið 

Heilsa

Sjö venjur geta dregið verulega úr hættu á þunglyndi

Náttúran

Ofurmeginland gæti útrýmt dýralífi jarðar

Náttúran

Moskítóflugur: Hvað elska þær og hvað hata þær?

Maðurinn

Höfuðkúpan getur afhjúpað sjúkdóm

Lifandi Saga

Hreingerning í Þýskalandi:  Rætur nasisma átti að rífa upp með rótum

Náttúran

Geta plöntur fundið fyrir sársauka?

Náttúran

Óvænt uppgötvun á 130 ára gömlum tasmaníuúlfi

Tækni

Ormar spinna þræði sex sinnum sterkari en skothelt kevlarefni

Lifandi Saga

Fimm heppnustu manneskjur sögunnar

Maðurinn

Hve mikið gagnamagn rúmast í heilanum?

Tungan: Svissneskur vasahnífur dýraríkisins

Slöngur smakka sig áfram með tungunni, spætan nýtir hana til að sleppa við heilahristing og tunga kamelljónsins nær meiri hröðun en orrustuþota. Í dýraríkinu er tungan fjölnotatól, líkt og svissneskur vashnífur og tryggir tegundinni framhaldslíf.

Náttúran

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.