Náttúran

Lítið eitt um geislavirkni

Hvorki er hægt að sjá né snerta á geislavirkni. Engu að síður er hún hvarvetna í kringum okkur í náttúrunni og háir skammtar af geislavirkni geta drepið okkur. En hvernig myndast geislavirkni og af hverju er hún svona hættuleg?

BIRT: 11/11/2022

Hvað er geislavirkni? 

Geislavirk efni innihalda of margar nifteindir í atómkjarna miðað við fjölda róteinda. Þetta gerir atómin óstöðug og til þess að endurheimta stöðugleikann senda þau frá sér geislun – eða hrörna niður. Stærð atómsins ræður því hvers konar geislun það sendir frá sér. 

 

Það eru til þrjár gerðir geislunar: 

 

1. Alfageislun er vegna helíumkjarna:  Stór geislavirk atóm hrörna með því að senda frá sér helíumkjarna, þ.e.a.s. kjarna sem samanstendur af tveimur róteindum og tveimur nifteindum. Þyngsta náttúrulega frumefnið, úran-238, er geislavirkt og hrörnar með keðjuverkun í mörgum þrepum. Húðin getur auðveldlega stöðvað stórar alfaeindir en ef geislunin nær inn í líkamann með fæðu eða innöndun getur hún verið afar skaðleg. 

 

  • Þetta getur stöðvað alfageislun: húð manna. 

 

2. Betageislun er vegna rafeinda: Lítil geislavirk atóm, eins og t.d. ofurþungt vetni, hrörna með því að senda frá sér rafeindir eða svonefnda betageislun. Rafeind sendist út í hvert sinn sem nifteind umbreytist í róteind. Með beinni geislun enda geislarnir í húðinni og geta orsakað krabbamein en betageislun er þó hættulegust við inntöku.

 

  • Þetta getur stöðvað betageislun: álplata. 

 

3. Gammageislun er vegna ljóss:  Mörg meðalstór geislavirk atóm senda frá sér gammageislun. Hrörnunin gerist einkum í tveimur þrepum þar sem nifteind breytist fyrst í róteind með því að senda frá sér rafeind. Nýja atómið hörnar þessu næst frekar með því að senda frá sér gammageislun sem hefur afar stutta bylgjulengd. Geislarnir þrengja sér óhindrað inn í líkamann en eru ekki eins hættulegir og aðrar gerðir geislunar. 

 

 

  • Þetta getur stöðvað gammageislun: þykk blýplata. 

 

Hvers vegna er geislavirkni hættuleg? 

Geislavirk efni eru hættuleg því þau senda frá sér geislun með svo mikilli orku að geislunin getur rifið rafeindir frá atómum og sameindum þannig að þau öðlast rafhleðslu – og verða svokallaðar jónir. Ef allur líkaminn, líffæri eða nokkrar frumur verða fyrir geislavirkni getur komið fram skaði. 

 

Ef skammturinn er nógu stór drepur geislunin viðkomandi frumur. Nýjar frumur geta komið í stað hinna dauðu en ef frumudauðinn er umfangsmikill getur allt líffærið eyðilagst. 

 

Minni skammtar sem ekki drepa frumurnar geta hins vegar eyðilagt DNA okkar og leitt til erfðafræðilegra stökkbreytinga. Í sumum tilvikum geta efnahvatar bætt skaðann en þó ekki alltaf og þá gæti fruman breyst í krabbafrumu. 

 

Hvernig er geislavirkni mæld? 

Skaðinn ræðst bæði af geislunarskammti og geislunargerð. Til þess að meta hættuna nota sérfræðingar hugtakið virk geislun sem er mæld í einingunni sievert. 

 

Í sievert-skalanum er að finna allar gerðir geislunar með mismunandi vægi – alfageislun vegur þyngst. Sex sievert drepa nánast allar manneskjur vegna bráðrar geislunarveiki, meðan eitt sievert eykur líkur á krabbameini um 5%. 

 

Náttúrulega bakgrunnsgeislunin eða örbylgjukliðurinn er alls staðar á jörðu og í alheimi og er að meðaltali 2,4 millisievert. 

 

Hvernig er hægt að nýta geislavirkni? 

Rétt eins og geislavirkni getur verið skaðleg þá kemur hún að góðu gagni í litlum mæli innan læknisvísinda. 

 

Jáeindaskannar nota t.d. geislavirk skuggaefni til að staðsetja krabbaæxli í líkamanum. Fyrir myndatökuna fær sjúklingurinn sér þrúgusykur með efninu flúor-18. Krabbafrumurnar taka til sín meiri sykur og þar með meira af skuggaefni heldur en heilbrigðar frumur. Flúor-18 hrörnar með því að senda frá sér róteindir sem skanninn nemur og sýnir þannig staðsetningu æxlisins. 

 

Krabbafrumur má einnig drepa með því að leiða geislavirk efni inn í líkamann. Ein aðferðin er svonefnd brakymeðferð þar sem örlítið magn af geislavirku efni er flutt inn í sjálft æxlið eða við hlið þess. Samanborið við hefðbundna geislameðferð er kostur þessarar sú að geislunin verður mögnuðust á krabbameinssýktu svæði og drepur því færri heilbrigðar frumur. 

LESTU EINNIG

HÖFUNDUR: Ritstjórn

Shutterstock

Náttúran

Þannig sigruðu fuglaköngulærnar allan heiminn

Náttúran

Bakteríur örva ilminn af sumarregni

Náttúran

Bakteríur örva ilminn af sumarregni

Heilsa

Óhefðbundin en áhrifarík meðferð geðraskana

Heilsa

Óhefðbundin en áhrifarík meðferð geðraskana

Læknisfræði

Þannig má vinna bug á ógleði

Náttúran

Horfðu á myndskeiðið: Ný tegund risaslöngu fannst í Amasonregnskóginum

Lifandi Saga

Hvenær eignuðumst við grasflatir?

NÝJASTA NÝTT

Heilsa

Rannsókn: Þekkt sætuefni sem m.a. er notað er í tannkrem getur aukið hættu á hjartasjúkdómum

Lifandi Saga

Ævilöng barátta Arthurs Conan Doyle við Sherlock Holmes

Maðurinn

Er íþróttafólk í meiri hættu á að fá hjartastopp?

Maðurinn

Hvaða áhrif hefur þungunarrof á heilsu kvenna?

Náttúran

Lengri en strætisvagn: Slanga á Indlandi gæti hafa verið stærsta slanga heims

Náttúran

Af hverju stinga moskítóflugur mest á kvöldin?

Náttúran

Tungan: Svissneskur vasahnífur dýraríkisins

Lifandi Saga

EM í fótbolta: Enginn nennti að verða Evrópumeistari

Lifandi Saga

Fótbolti: Sjálfsmark kostaði landsliðsmann lífið

Náttúran

Af hverju sveigir bolti?

Heilsa

Rannsókn: Þekkt sætuefni sem m.a. er notað er í tannkrem getur aukið hættu á hjartasjúkdómum

Lifandi Saga

Ævilöng barátta Arthurs Conan Doyle við Sherlock Holmes

Maðurinn

Er íþróttafólk í meiri hættu á að fá hjartastopp?

Maðurinn

Hvaða áhrif hefur þungunarrof á heilsu kvenna?

Náttúran

Lengri en strætisvagn: Slanga á Indlandi gæti hafa verið stærsta slanga heims

Náttúran

Af hverju stinga moskítóflugur mest á kvöldin?

Náttúran

Tungan: Svissneskur vasahnífur dýraríkisins

Lifandi Saga

EM í fótbolta: Enginn nennti að verða Evrópumeistari

Lifandi Saga

Fótbolti: Sjálfsmark kostaði landsliðsmann lífið

Náttúran

Af hverju sveigir bolti?

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Náttúran

Snjöll skordýr hafa fundið upp bestu brellur náttúrunnar

Náttúran

Snjöll skordýr hafa fundið upp bestu brellur náttúrunnar

Jörðin

Veðrið er hlaupið í baklás

Jörðin

Veðrið er hlaupið í baklás

Lifandi Saga

Hvaðan eru indíánar?

Menning

Muhammad Ali: Versti andstæðingur hans var BNA 

Tækni

Er gler í rauninni vökvi?

Lifandi Saga

Upphafsár slökkviflugvéla: Óttalausir flugmenn réðust gegn eldinum

Vinsælast

1

Lifandi Saga

Fótbolti: Sjálfsmark kostaði landsliðsmann lífið

2

Náttúran

Af hverju stinga moskítóflugur mest á kvöldin?

3

Lifandi Saga

EM í fótbolta: Enginn nennti að verða Evrópumeistari

4

Maðurinn

Rannsókn: Hvernig færðu aðra til að líka vel við þig?

5

Maðurinn

Hvaða áhrif hefur þungunarrof á heilsu kvenna?

6

Maðurinn

Er íþróttafólk í meiri hættu á að fá hjartastopp?

1

Náttúran

Af hverju stinga moskítóflugur mest á kvöldin?

2

Maðurinn

Hvaða áhrif hefur þungunarrof á heilsu kvenna?

3

Maðurinn

Er íþróttafólk í meiri hættu á að fá hjartastopp?

4

Náttúran

Lengri en strætisvagn: Slanga á Indlandi gæti hafa verið stærsta slanga heims

5

Náttúran

Tungan: Svissneskur vasahnífur dýraríkisins

6

Lifandi Saga

Ævilöng barátta Arthurs Conan Doyle við Sherlock Holmes

Heilsa

Vísindamenn hafa loksins leyst barnadauðaráðgátu.

Lifandi Saga

Hin voldugu turnskip Kínverja þoldu hvorki öldugang né vind 

Lifandi Saga

Hvers vegna hættum við að nota einglyrni?

Náttúran

Tungan kom lífinu upp á þurrlendið

Lifandi Saga

Hver var æpandi múmían?

Maðurinn

Er hægt að þreytast af fersku lofti?

Lifandi Saga

Hvers vegna lítur dagatal svona út?

Tækni

Óvinsæl flugsæti eru öruggust

Lifandi Saga

Búdda skapaði paradís – fyrir karla

Heilsa

Vísindamenn uppgötva óvænta orsök útbreiðslu krabbameins

Náttúran

Moskítóflugur: Hvað elska þær og hvað hata þær?

Maðurinn

Höfuðkúpan getur afhjúpað sjúkdóm

Rannsókn: Þekkt sætuefni sem m.a. er notað er í tannkrem getur aukið hættu á hjartasjúkdómum

Í ljós kom að einstaklingar með þetta sætuefnið í blóði sínu var í aukinni hættu að fá hjarta- og æðasjúkdóma.

Heilsa

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.