Alheimurinn

Loftsteinshögg bræddi upp langvarandi ísöld

Aldursgreining loftsteinsgígs í Ástralíu veitir innsýn í hvernig hnattræn ísöld sleppti taki á jörðinni fyrir meira en tveimur milljörðum ára.

BIRT: 21/04/2023

Allnokkrum sinnum hefur samfelld ísöld lagst yfir alla jarðarkringluna og hnötturinn orðið að einum stórum snjóbolta.

 

Þetta gerðist t.d. fyrir 2,4 milljörðum ára eftir að nýjar lífverur sem framleiddu súrefni breyttu gufuhvolfinu svo mikið að öll gróðurhúsaáhrif hurfu.

 

Súrefnið braut niður metanlag sem áður hafði haldið hita á hnettinum. En fyrir um 2,2 milljörðum ára urðu hamfarir sem á skömmum tíma bræddu ísinn.

 

Vísindamenn hafa hingað til álitið að ástæðan væri fólgin í fjölmörgum og gríðarlega öflugum eldgosum en nú hafa vísindamenn hjá Johnson-geimrannsóknastöðinni í BNA sett fram aðra skýringu.

 

Vísindamennirnir hafa rannsakað steinefni úr Yarrabubba-gígnum í Suðvestur-Ástralíu.

Jarðfræðingar aldursgreina elsta gíg veraldar

Yarrabubba-gígurinn (rauður) er í þriggja milljarða ára gamalli jarðskorpu (gul) í Ástralíu. Gígurinn hefur nú verið aldursgreindur og reynist 2.229 þúsund ára. Hann er þar með elsti, þekkti loftsteinsgígur á hnettinum og aldurinn kemur heim við þann tíma þegar hnattræn ísöld hóf að sleppa tökum sínum.

Áreksturinn orsök mikilla breytinga

Þar er að finna úran sem með tímanum sundrast og myndar blý. Með greiningu á hlutfallinu milli þessara tveggja frumefna var unnt að ákvarða aldur þeirra.

 

Greiningin sýndi að gígurinn hefur myndast fyrir 2.229 milljónum ára. Þetta kemur heim við það hvenær hinn gaddfreðni hnöttur tók að þiðna og vísindamennirnir telja því að loftsteinninn hafi verið orsök þessarar breytingar.

 

Til að rannsaka hugmyndina nánar reiknuðu þeir út áhrifin af því ef 7 km loftsteinn skylli niður á 2-5 km þykka jökulhettu.

Höggið hitað jörðina á tvennan hátt

Loftsteinshögg fyir meira en 2 milljörðum ára markaði lok hnattrænnar ísaldar. Höggið þeytti upp miklu ryki og vatnsgufu og hvort tveggja bræddi ís af hnettinum.

Fyrir loftsteininn
Sólarorka fer út í geiminn

Ísi lagður hnötturinn endurvarpaði nær allri sólargeislun út í geiminn. Gufuhvolfið náði ekki að halda hitanum inni því gróðurhúsaáhrif voru mjög takmörkuð.

Eftir loftsteininn
Ryk og gufa halda hitanum

Loftsteinninn þeytti upp ryki sem lagðist yfir ísinn og drakk í sig meira af sólarorkunni. Jafnframt barst mikil vatnsgufa upp í gufuhvolfið þar sem hún jók gróðurhúsaáhrifin.

Niðurstaðan varð sú að höggið myndi dreifa ryki yfir svæði sem væri mörg þúsund kílómetrar í þvermál og skjóta meira en 500 milljörðum tonna af vatnsgufu út í gufuhvolfið. Hvort tveggja getur hafa valdið hlýrra loftslagi.

 

Dökkt ryk á yfirborðinu héldi meiri hita úr sólskininu og vatnsgufan hlyti líka að valda gróðurhúsaáhrifum.

 

Höggið frá loftsteininum getur þannig hafa hjálpað jörðinni inn í nýtt tímabil sem gaf lífverum kost á að þróast áfram á íslausu þurrlendi og í opnu hafi.

LESTU EINNIG

HÖFUNDUR: Jens Matthiesen

Shutterstock,

Maðurinn

Táningar eru forritaðir til að hætta að hlusta á það sem mamma segir

Tækni

Einvígi: Hvort krefst minni orku –einfalt uppvask eða uppþvottavél?

Tækni

Einvígi: Hvort krefst minni orku –einfalt uppvask eða uppþvottavél?

Maðurinn

Vísindamenn leggja fram ný gögn: Hversu skaðlegt sjónvarpsgláp getur verið fyrir börn

Maðurinn

Vísindamenn leggja fram ný gögn: Hversu skaðlegt sjónvarpsgláp getur verið fyrir börn

Maðurinn

Rautt ljós getur leitt af sér betri sjón

Jörðin

Parísarsamkomulagið dautt: Það sýður upp úr hnettinum

Lifandi Saga

Hafnarborg í Texas lyftist upp um fimm metra 

NÝJASTA NÝTT

Maðurinn

Líffærin hafa mjög náið samstarf

Náttúran

Hvaða dýr er hættulegast allra?

Lifandi Saga

Miðaldir voru ekki myrkar

Lifandi Saga

Humar var hundafæða

Heilsa

Vísindamenn finna óvænt samband milli tannholdsbólgu og tiltekins sjúkdóms

Náttúran

Hvernig er móteitur gert?

Læknisfræði

Pasteur bjargaði heiminum frá hundaæði

Lifandi Saga

Áður en til fangelsisrefsingar kom hljóðaði dómurinn upp á: Kvalir og niðurlægingu

Lifandi Saga

Hver lagði eld að Róm?

Maðurinn

Af hverju var Elísabet drottning grafin í blýkistu?

Maðurinn

Líffærin hafa mjög náið samstarf

Náttúran

Hvaða dýr er hættulegast allra?

Lifandi Saga

Miðaldir voru ekki myrkar

Lifandi Saga

Humar var hundafæða

Heilsa

Vísindamenn finna óvænt samband milli tannholdsbólgu og tiltekins sjúkdóms

Náttúran

Hvernig er móteitur gert?

Læknisfræði

Pasteur bjargaði heiminum frá hundaæði

Lifandi Saga

Áður en til fangelsisrefsingar kom hljóðaði dómurinn upp á: Kvalir og niðurlægingu

Lifandi Saga

Hver lagði eld að Róm?

Maðurinn

Af hverju var Elísabet drottning grafin í blýkistu?

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Heilsa

Blóðflokkur þinn kann að hafa áhrif á hvort þú færð heilablóðfall snemma á lífsleiðinni

Heilsa

Blóðflokkur þinn kann að hafa áhrif á hvort þú færð heilablóðfall snemma á lífsleiðinni

Lifandi Saga

Víkingarnir voru kynþokkafullir kvennabósar

Lifandi Saga

Víkingarnir voru kynþokkafullir kvennabósar

Lifandi Saga

Úkraínska og rússneska – hver er munurinn?

Maðurinn

Svona mikið vatn ættir þú að drekka á dag

Náttúran

Fólk fer oft ekki rétt að köttunum sínum

Maðurinn

Af hverju borðum við ekki gras?

Vinsælast

1

Heilsa

Blóðflokkur þinn kann að hafa áhrif á hvort þú færð heilablóðfall snemma á lífsleiðinni

2

Maðurinn

Af hverju var Elísabet drottning grafin í blýkistu?

3

Náttúran

Hvaða dýr er hættulegast allra?

4

Maðurinn

Vísindamenn leggja fram ný gögn: Hversu skaðlegt sjónvarpsgláp getur verið fyrir börn

5

Maðurinn

Rautt ljós getur leitt af sér betri sjón

6

Maðurinn

Líffærin hafa mjög náið samstarf

1

Maðurinn

Af hverju var Elísabet drottning grafin í blýkistu?

2

Náttúran

Hvaða dýr er hættulegast allra?

3

Maðurinn

Vísindamenn leggja fram ný gögn: Hversu skaðlegt sjónvarpsgláp getur verið fyrir börn

4

Maðurinn

Rautt ljós getur leitt af sér betri sjón

5

Maðurinn

Líffærin hafa mjög náið samstarf

6

Lifandi Saga

Áður en til fangelsisrefsingar kom hljóðaði dómurinn upp á: Kvalir og niðurlægingu

Maðurinn

Hversu margt tónlistarfólk þjáist af heyrnarskerðingu?

Læknisfræði

Hvenær byrjuðu læknar að nota eter?

Náttúran

Risavaxin sjávarskrímsli vakin til lífs slá öll met. 

Lifandi Saga

Frelsisstyttan átti að hrópa til borgaranna

Lifandi Saga

Þýsku kjarneðlisfræðingarnir voru hikandi: Bomba Hitlers

Læknisfræði

Uppréttur eða liggjandi? Hvernig á að fá sem mest út úr pillunum þínum

Náttúran

Hvað er glertæring?

Maðurinn

Þarmabakteríurnar  lækka líkamshitann

Heilsa

Lífsnauðsynlegt næringarefni sem lítið er vitað um

Maðurinn

Krullað hár kælir höfuðið

Tækni

Hvernig virkar C14-greining?

Tækni

Framtíðin séð í baksýnisspegli 

Líffærin hafa mjög náið samstarf

Sérhæfð líkamsstarfsemi er í umsjá fjölmargra mismunandi líffæra. Hvert um sig sér aðeins um fáein afmörkuð verkefni. En oft mynda tvö eða fleiri líffæri samstarfskerfi til að annast mjög flókin verkefni.

Maðurinn

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is