Heilsa

Svartidauði leynist enn í genum þínum

Einn versti drápari í sögu mannkyns hefur skilið eftir sig ummerki í erfðaefni manna og þau geta aukið líkur á sjálfsofnæmissjúkdómum á okkar dögum.

BIRT: 04/01/2024

Pestarbakterían Yersinia pesti herjaði á meginland Evrópu í stórum faraldri 1347-1353, drap sennilega um helming íbúa, hrakti suma á flótta og olli upplausn og ringulreið. Þetta var einhver versti manndrápsfaraldurinn í álfunni.

 

Niðurstöður nýrrar rannsóknar hafa nú birst í vísindatímaritinu Nature og samkvæmt þeim hefur bakterían skilið eftir sig varanleg ummerki í erfðaefni manna og þar með aukið tíðni sjálfsónæmissjúkdóma á borð við liðagigt, sykursýki og langvinna þarmabólgu.

 

Plágukirkjugarðar rannsakaðir

Við rannsókn sína skoðuðu vísindamennirnir 516 sýni erfðaefnis úr beinum og tönnum fólks sem ýmist dó fyrir faraldurinn, meðan hann gekk yfir eða eftir að honum lauk, annars vegar í London og hins vegar í Danmörku.

Með því að greina DNA sýni í tönnum og beinum frá fólki sem lést fyrir, á meðan eða eftir svartadauða tókst rannsakendum að bera kennsl á genin sem skiptu máli fyrir hverjir lifðu af og hverjir ekki.

Vísindamennirnir unnu út frá þeirri tilgátu að útbreiðsla sýkinnar í Evrópu, Asíu og Afríku hefði getað valdið breytingu á þróun ónæmiskerfisins. Nú virðist sú tilgáta standast.

 

Í genum sem stýra ónæmiskerfinu fundu vísindamennirnir fjóra breytileika sem ýmist vörðu fólk fyrir pestinni eða gerðu fólk móttækilegra fyrir henni. Þessar genagerðir höfðu því áhrif á hverjir dóu og hverjir lifðu.

 

Gen styrktu ónæmiskerfið

Sú genagerð sem mesta athygli vakti er í geninu ERAP2, sem tryggir að ónæmiskerfið geti uppgötvað sýkingar og varist þeim.

 

Það eru svonefndat átfrumur í blóði sem gleypa bakteríur og veirur og klippa síðan í búta, sem B- og T-frumur ónæmiskerfisins þekkja og geta ráðist gegn. Átfrumurnar virka þannig að hluta sem viðvörunarbjöllur.

 

Nýja rannsóknin leiddi í ljós að fólk með tvær nákvæmlega eins útgáfur af ERAP2-geninu var um 40% líklegra til að lifa faraldurinn af en aðrir. Og þeir sem lifðu af eignuðust svo eðlilega fremur afkomendur, sem erfðu þessa genagerð.

Vísindamenn rannsökuðu m.a. bein og tennur sýktra einstaklinga í East Smithfield kirkjugarðinum í London.

Eykur hættuna á alvarlegum sjúkdómum

En einmitt þessi genagerð, sem varði svo vel gegn Svartadauða, eykur nú hættu á sjálfsofnæmissjúkdómum svo sem liðagigt, sykursýki og viðvarandi þarmabólgu, en þessir sjúkdómar stafa af því að ónæmiskerfið snýst gegn eigin frumum líkamans. Þetta kemur fram í rannsókninni.

 

Stjórnandi rannsóknarinnar, Hendrik Poinar hjá McMasterháskóla í Hamilton í Kanada líkir þessum tveimur eintökum af ERAP2-geninu við skæri sem klippi sundur veirur og bakteríur.

 

Á miðöldum skiptu þessi skæri sköpum í baráttunni við Svartadauða en svo undarlegt sem það er, þá eru þau nú ógn við heilbrigði fólks.

Líkaminn ræðst gegn sjálfum sér

Til eru um 80 sjálfsofnæmissjúkdómar, sem stafa af því að ónæmiskerfið ræðst gegn heilbrigðum líkamsfrumum.

 

Psoriasis er slíkur sjúkdómur og stafar af því að hvít blóðkorn losa efni sem koma frumum í ysta húðlaginu til að vaxa mjög ört og mynda rauða flekki.

 

Meðal sjálfsofnæmissjúkda eru:
  • Psoriasis

 

  • Liðagigt

 

  • Krónísk þarmabólga

 

  • MS (Multiple sclerosis)

 

  • Sykursýki 1

LESTU EINNIG

© MATT CLARKE/MCMASTER UNIVERSITY, Shutterstock

Jörðin

Hnattræn hlýnun veldur meiri ókyrrð í lofti

Lifandi Saga

Allir sötruðu þeir kaffi í Vínarborg árið 1913

Lifandi Saga

Allir sötruðu þeir kaffi í Vínarborg árið 1913

Tækni

Rafhlaða sem má innbyrða

Tækni

Rafhlaða sem má innbyrða

Lifandi Saga

Áhugamenn finna ótrúlega fjársjóði

Heilsa

Heilaboðin að baki langvinnum sársauka ráðin

Náttúran

Frostið skapar listaverk í náttúrunni

NÝJASTA NÝTT

Náttúran

Af hverju velta hundar sér í blautu rusli?

Maðurinn

Hversu margt tónlistarfólk þjáist af heyrnarskerðingu?

Læknisfræði

Hvenær byrjuðu læknar að nota eter?

Náttúran

Risavaxin sjávarskrímsli vakin til lífs slá öll met. 

Lifandi Saga

Frelsisstyttan átti að hrópa til borgaranna

Lifandi Saga

Ótrúlegur dagur í flugstjórnarklefanum: Flugmaðurinn sogaðist út um gluggann

Maðurinn

Mannfólkið hefur kysst í 4.500 ár

Lifandi Saga

Hvaða land hefur oftast farið í stríð?

Læknisfræði

Ný tækni græðir sár þrefalt hraðar

Alheimurinn

Nú eru tungl Satúrnusar 146

Náttúran

Af hverju velta hundar sér í blautu rusli?

Maðurinn

Hversu margt tónlistarfólk þjáist af heyrnarskerðingu?

Læknisfræði

Hvenær byrjuðu læknar að nota eter?

Náttúran

Risavaxin sjávarskrímsli vakin til lífs slá öll met. 

Lifandi Saga

Frelsisstyttan átti að hrópa til borgaranna

Lifandi Saga

Ótrúlegur dagur í flugstjórnarklefanum: Flugmaðurinn sogaðist út um gluggann

Maðurinn

Mannfólkið hefur kysst í 4.500 ár

Lifandi Saga

Hvaða land hefur oftast farið í stríð?

Læknisfræði

Ný tækni græðir sár þrefalt hraðar

Alheimurinn

Nú eru tungl Satúrnusar 146

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Náttúran

Nærri önnur hver dýrategund í hættu

Náttúran

Nærri önnur hver dýrategund í hættu

Náttúran

Hvað er þungt vatn?

Náttúran

Hvað er þungt vatn?

Lifandi Saga

Umdeilt starf dóttur nasista

Lifandi Saga

Sameinuðu þjóðirnar risu upp úr ösku seinni heimstyrjaldarinnar

Lifandi Saga

Hvenær hafa fiskikvótar leitt til stríðs? 

Maðurinn

Hvernig starfar minnið?

Vinsælast

1

Lifandi Saga

Ótrúlegur dagur í flugstjórnarklefanum: Flugmaðurinn sogaðist út um gluggann

2

Náttúran

Risavaxin sjávarskrímsli vakin til lífs slá öll met. 

3

Læknisfræði

D-vítamín ver gegn sjálfsofnæmissjúkdómum

4

Heilsa

Gull afhjúpar krabbamein

5

Lifandi Saga

Hvaða land hefur oftast farið í stríð?

6

Náttúran

Af hverju velta hundar sér í blautu rusli?

1

Lifandi Saga

Ótrúlegur dagur í flugstjórnarklefanum: Flugmaðurinn sogaðist út um gluggann

2

Náttúran

Risavaxin sjávarskrímsli vakin til lífs slá öll met. 

3

Heilsa

Gull afhjúpar krabbamein

4

Lifandi Saga

Hvaða land hefur oftast farið í stríð?

5

Náttúran

Af hverju velta hundar sér í blautu rusli?

6

Lifandi Saga

Allir sötruðu þeir kaffi í Vínarborg árið 1913

Menning

Hvers vegna hefur talan sjö svona töfrandi merkingu?

Heilsa

Er lausasölulyf þitt hrein lyfleysa? Fræðimenn efast

Náttúran

Hafa plöntur skilningarvit?

Alheimurinn

Svarthol rekið á flótta

Maðurinn

Verða konur hrukkóttari en karlar?

Jörðin

Sveiflur háloftastrauma gætu drekkt Skandinavíu

Lifandi Saga

Hvenær hættum við að nota brjóstmæður? 

Lifandi Saga

Agatha Christie hverfur sporlaust

Jörðin

Eldfjöll þöktu jörðina kvikasilfri

Lifandi Saga

Fyrsta bólusetningin vakti skelfingu meðal Breta

Jörðin

Fjallgöngumenn í lífsháska: Háskaför á Everest

Lifandi Saga

Hvernig voru skildir víkinga?

Af hverju velta hundar sér í blautu rusli?

Hundurinn minn veltir sér upp úr alls kyns rusli, olíu sem hellst hefur niður, fiskúrgangi eða dýraskít. Hver er ástæðan?

Náttúran

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.