Maðurinn

Vísindamenn: Margra klukkustunda skjánotkun á dag getur heft heilastarfsemi barna

Rannsókn ein leiddi í ljós að lítil börn sem verja mörgum klukkustundum fyrir framan skjáinn daglega eru með slælegri tengingar í heilasvæðum sem m.a. eru notuð fyrir málnotkun.

BIRT: 02/01/2024

Sjónvörp, tölvur, spjaldtölvur og símar. Við erum umkringd skjáum og á mörgum heimilum handfjatlar yngsta fólkið slík tæki daglega.

 

Þessi þróun hefur gert það að verkum að vísindamenn eru orðnir afar hugsi yfir því hver áhrif allra þessara skjáa eru á þroska barna, einkum á fyrstu æviárunum þegar heilinn og vitsmunaþroskinn taka miklum breytingum.

 

Hópur bandarískra vísindamanna við barnaspítalann í Cincinnati telja sig geta svarað spurningu vísindamannanna að hluta. Í rannsókn einni sem birtist í tímaritinu JAMA Pediatrics hafa vísindamennirnir nefnilega greint tengsl á milli aukinnar skjánotkunar annars vegar og breytinga í heila hins vegar.

LESTU EINNIG

Skimun leiddi í ljós slælegri heilatengingar

Vísindamennirnir skimuðu heila 47 barna á aldrinum 3-5 ára í sérlegu segulómtæki sem mælir hreyfingar vatnssameinda og getur með því móti gert sér einkar nákvæma mynd af byggingu heilavefjarins. Að því loknu var heilaskimunin borin saman við svokallaða ScreenQ-tölu barnanna.

 

Svokallað ScreenQ er eins konar mæliaðferð sem byggir á bandarískum ráðleggingum um skjánotkun barna.

 

Ef ScreenQ-tala barns er núll fylgja foreldrarnir og barnið öllum leiðbeiningum nákvæmlega, einnig því að ekki skuli vera skjáir í svefnherbergi barnsins og að það megi að hámarki eyða klukkustund á dag fyrir framan skjáinn.

 

Hafi barnið á hinn bóginn hlotið einkunnina 26 er ekki farið eftir neinum af reglunum.

 

Niðurstöðurnar sýndu að börn sem vörðu miklum tíma fyrir framan skjáinn voru með slælegri tengingar í hvíta efni heilans en við átti um þau börn sem sátu skemur en klukkustund á dag fyrir framan skjáinn.

 

Hvíta efnið sam­anstendur af knippum af tauga­þráðum (axons) sem eru einangraðir með fitu­lagi sem nefnist mýel­ín. Mýelín er fitu- og próteinríkt efni sem hefur einangrandi áhrif og tryggir skjót boð á milli taugafrumna.

 

Myndun þessa fitulags verður fyrir áhrifum í börnum og þetta á einnig við um getu taugafrumnanna til að flytja boð.

Þannig tryggir einangrun skjót boð

Með hjálp sérstaks fituslíðurs úr mýelíni geta taugafrumur heilans sent rafboð sín á miklum hraða.

1. Jónir streyma inn í taugafrumuna

Þegar taugafrumunni berast boð frá nágrannafrumu er rafhlöðnum natríumjónum hleypt inn í frumuna gegnum svokallað jónahlið. Þetta orsakar spennumismun sem gerir það að verkum að annað jónahlið í frumunni opnast.

2. Slíður einangra frumuna í hlutum

Taugaþræðirnir eru klæddir með einangrandi fituslíðri sem svokallaðar fágriplufrumur heilans framleiða. Á milli hvers einangrunarlags eru svo jónahlið þar sem jónum er hleypt inn og út úr frumunni.

3. Rafboð komast að endastöðinni

Einangrunin veldur því að taugaboð berast frá einu bilinu til annars og komast hratt að enda taugafrumunnar, þar sem það losar boðefni til næstu frumu.

Þannig tryggir einangrun skjót boð

Með hjálp sérstaks fituslíðurs úr mýelíni geta taugafrumur heilans sent rafboð sín á miklum hraða.

1. Jónir streyma inn í taugafrumuna

Þegar taugafrumunni berast boð frá nágrannafrumu er rafhlöðnum natríumjónum hleypt inn í frumuna gegnum svokallað jónahlið. Þetta orsakar spennumismun sem gerir það að verkum að annað jónahlið í frumunni opnast.

2. Slíður einangra frumuna í hlutum

Taugaþræðirnir eru klæddir með einangrandi fituslíðri sem svokallaðar fágriplufrumur heilans framleiða. Á milli hvers einangrunarlags eru svo jónahlið þar sem jónum er hleypt inn og út úr frumunni.

5. Rafboð komast að endastöðinni

Einangrunin veldur því að taugaboð berast frá einu bilinu til annars og komast hratt að enda taugafrumunnar, þar sem það losar boðefni til næstu frumu.

Slælegu tengingarnar sáust aðallega í heilasvæðum þar sem vitsmunaþroski á sér stað, t.d. þróun tungumáls og lestrarkunnátta.

 

Börn með mjög háa ScreenQ-tölu stóðu sig ekki vel í mörgum prófum sem reyna á vitrænan þroska, líkt og við var að búast. Þau notuðu sem dæmi ekki blæbrigðaríkt mál og áttu í mesta basli með að nefna heiti fyrirbæra og hluta.

LESTU EINNIG

Við þurfum ekki að banna skjánotkun

Þó svo að vísindamenn hafi greint tengsl milli aukinnar skjánotkunar og slælegs þroska skynsvæða heilans, þá benda þeir á að foreldrar þurfi ekki að banna skjánotkun alfarið.

 

Þeir benda á að ríkja verði jafnvægi, í ljósi þess að „raunveruleg“ samskipti og reynsla á borð við leiki, lestur og samtöl leiði af sér sterklegri uppbyggingar í heila heldur en óvirk afþreying frá skjánum.

LESTU EINNIG

HÖFUNDUR: Charlotte Kjaer

Shutterstock, Oliver Larsen

Maðurinn

Nú geta vísindamenn ráðskast með drauma okkar

Tækni

140.000 veirutegundir hafa fundist í þarmaflórunni

Tækni

140.000 veirutegundir hafa fundist í þarmaflórunni

Maðurinn

Kornabörn þekkja móðurmálið sitt

Maðurinn

Kornabörn þekkja móðurmálið sitt

Jörðin

Leiða loftslagsbreytingar til fleiri jarðskjálfta?

Maðurinn

Heilsa okkar ræðst af blóðinu

Náttúran

Topp 5: Hvaða dýr stunda lengsta mökun?

NÝJASTA NÝTT

Maðurinn

Er hægt að verða gráhærður á einni nóttu?

Heilsa

Hrotur geta verið vísbending um hjartasjúkdóm: Einn hópur er í sérstakri áhættu

Náttúran

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

Heilsa

Lækning gegn útbreiddum meltingartruflunum finnst í flestum eldhúsum.

Náttúran

Jörðin eftir manninn: Svona munu leifar siðmenningar okkar hverfa

Maðurinn

Er hægt að verða gráhærður á einni nóttu?

Heilsa

Hrotur geta verið vísbending um hjartasjúkdóm: Einn hópur er í sérstakri áhættu

Náttúran

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

Heilsa

Lækning gegn útbreiddum meltingartruflunum finnst í flestum eldhúsum.

Náttúran

Jörðin eftir manninn: Svona munu leifar siðmenningar okkar hverfa

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Lifandi Saga

BNA á barmi borgarastyrjaldar: Nasista-prestur vildi bylta lýðræðinu

Lifandi Saga

BNA á barmi borgarastyrjaldar: Nasista-prestur vildi bylta lýðræðinu

Lifandi Saga

Bretar knúðu fram frjálsa verslun með fallbyssum

Lifandi Saga

Bretar knúðu fram frjálsa verslun með fallbyssum

Lifandi Saga

Nasistaveiðar meðal óvina 

Lifandi Saga

Nasistar leituðu arísks menningarheims í Tíbet

Glæpir

Newton upprætti peningafölsun í Englandi

Lifandi Saga

5 ástæður þess að BNA er einungis með tvo flokka 

Vinsælast

1

Maðurinn

Er hægt að verða gráhærður á einni nóttu?

2

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

3

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

4

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

5

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

6

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

1

Maðurinn

Er hægt að verða gráhærður á einni nóttu?

2

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

3

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

4

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

5

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

6

Náttúran

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Lifandi Saga

Versti óvinur skógareldanna

Lifandi Saga

Í fallhlíf til helvítis: Slökkviliðsmenn stukku beint niður í eldhafið

Maðurinn

Göngutúr heldur heilanum heilbrigðum

Menning og saga

5 fornleifafundir sem raskað hafa sögu mannsins

Heilsa

Vísindamenn hafa fundið mikilvægan eiginleika sem er sameiginlegur öllum sem náð hafa 100 ára aldri.

Lifandi Saga

Belgía biður Kongó afsökunar – með tönn

Lifandi Saga

Af hvaða kynstofni var Kleópatra?

Lifandi Saga

Kitty var Kim Kardashian 18. aldar

Heilsa

Bakteríurnar þrífast vel í handklæðinu þínu

Lifandi Saga

Voru víkingarnir húðflúraðir?

Menning

Þess vegna verða konur þreyttar á (sumum) körlum

Náttúran

Í frysti frá dánarstund

Er hægt að verða gráhærður á einni nóttu?

Sagt er að franska drottningin María Antonía, betur þekkt sem Marie-Antoinette, hafi orðið hvíthærð kvöldið áður en hún var hálshöggin árið 1793. Er þetta yfirleitt hægt?

Maðurinn

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is