Þann 31. desember 1912 stendur hinn ellefu ára gamli Louis Armstrong á götuhorni í New Orleans, í fátækrahverfi svartra sem liggur skammt frá alræmdu skemmtanahverfi borgarinnar, Storyville.
Þar er mannlífið iðandi, allt frá kirkjugestum til smáþjófa, melludólga og götustúlkna.
Louis Armstrong elst upp við sárafátækt, án föður og með móður sem lifir af vændi og eins og hann orðaði það síðar sjálfur, „lamdi jafn fast og karlmaður“ þegar börnin hlýddu ekki.
Úr vændishúsum, danssölum og krám berast nýir tónar sem blanda saman ragtime, lúðrasveitarlögum og blús í eitthvað sem enginn hefur heyrt áður – spunakennda og taktfasta tónlist með flóknum hrynjanda sem síðar fær heitið djass.
Louis fellur gjörsamlega fyrir þessari nýju tónlist. Hann syngur í litlum kvartett með þremur vinum til að afla sér einhverra vasapeninga og fikrar sig jafnframt áfram á kornett, málmblásturshljóðfæri sem hann blæs í af miklum ákafa.
Hann nær varla hreinum tóni úr horninu en lætur það ekki stöðva sig. Kannski getur tónlistin orðið leið út úr þeim ömurlegu lífsskilyrðum sem hann sjálfur og flestir aðrir svartir búa við í hinni kynþáttaskiptu borg New Orleans.
Auk blásturshljóðfærisins hefur hinn ellefu ára gamli Louis tekið með sér skammbyssu stjúpföður síns, hlaðna lausu púðri.
Í gamni sínu lyftir hann henni eitt sinn upp í loftið og hleypir af. Skömmu síðar er hann handtekinn af lögreglumanni fyrir óspektir og sendur á uppeldisstofnun fyrir litaða.
Enginn getur á þessum tíma séð það fyrir en skammbyssan reynist upphafshvellur nýs tímabils í tónlistarsögunni.
Hér hefst snúin leið Louis Armstrongs til heimsfrægðar á uppeldisstofnun, með mafíuna í Chicago í bakgrunni og undir takti hljóðlátrar baráttu hans gegn kynþáttamismunun.
Uppeldisstofnunin
Á uppeldisstofnuninni er stjórnleysi og frelsi götulífsins skipt út fyrir skýrar reglur og mikinn aga.
Um leið er litið svo á að tónlist hafi uppeldislegt gildi og Louis Armstrong fær þar sína fyrstu raunverulegu kennslu í tónlist hjá tónlistarkennaranum Peter Davis.
„Á hverjum degi æfði ég mig samviskusamlega á því sem herra Davis setti fyrir á kornettið mitt. Ég varð svo góður að einn daginn sagði hann við mig: ,,Louis, ég geri þig að leiðtoga hljómsveitarinnar,“ skrifaði Louis Armstrong síðar í endurminningum sínum. „Satchmo: My Life in New Orleans“ (1954):
„Frá þeirri stundu var tónlist það eina sem ég lifði og hrærðist í.“
Átján mánuðum seinna yfirgefur hann uppeldisstofnunina sem hæfur kornettleikari. Óvenjumikill kraftur í spilamennsku hans og hæfileikinn til að ná hæstu tónum hljóðfærisins skildi áhorfendur eftir agndofa.
Armstrong fer að spila á götum borgarinnar og á reykfylltum börum og danssölum New Orleans. Þar fljúga jafnt flöskur sem hnefahögg og jafnvel byssukúlur um loftið.
En Armstrong er hamingjusamur, svo lengi sem hann fær að blása í hornið sitt.
Snemma árs 1918 ræður trombónuleikarinn og hljómsveitarstjórinn Kid Ory, Louis Armstrong sem staðgengil kornettleikarans Joe „King“ Oliver í Kid Ory’s Creole Jazz Band.
Einu sinni var Louis Armstrong einnig eitt þeirra barna sem léku sér á götum New Orleans, líkt og börnin á þessari mynd úr Franska herfinu, elsta hverfi borgarinnar, á þriðja áratug 20. aldar.
Um þetta leyti hafa margir djassleikarar borgarinnar þegar yfirgefið New Orleans í leit að betra lífi í Chicago.
Ein ástæða þess að straumurinn lá norður var sú að undir lok fyrri heimsstyrjaldar lokuðu borgaryfirvöld skemmtanahverfinu Storyville. Með því misstu allt að 200 tónlistarmenn lífsviðurværi sitt á einu bretti.
Chicago var hins vegar ekki bundin af hinum ströngu kynþáttalögum Suðurríkjanna. Það var önnur veigamikil ástæða þess að margir svartir tónlistarmenn héldu þangað, í þeirri von að komast undan stöðugu áreiti og ofsóknum sem þeir urðu fyrir í suðri.
Kid Ory kaus þó að vera áfram í New Orleans um hríð. Hann sá strax að nýi kornettleikarinn bjó yfir alveg einstökum hæfileikum.
„Eftir að hann fór að spila með mér tók Louis ótrúlega hröðum framförum. Hann hafði frábært tóneyra og óvenjulega gott minni. Það þurfti ekki nema að raula eða flauta nýja laglínu fyrir hann, þá gat hann spilað hana. Eftir sex mánuði þekktu allir í New Orleans hann,“ sagði Kid Ory síðar.
Djassinn sigldi út úr New Orleans með hjólaskipunum
Vændishverfi borgarinnar, hin hörðu kynþáttalög Suðurríkjanna og hjólaskipin á Mississippi-fljóti lögðu hvert með sínum hætti sitt af mörkum við útbreiðslu djassins.
STORYVILLE - Fyrsta heimili djassins
Storyville var opnað árið 1897 sem skemmtanahverfi New Orleans þar sem tónlistin naut frelsis og fjárhættuspil og vændi voru leyfð með lögum. Danssalir hverfisins, hundruð vændishúsa og fjölmargir barir iðuðu af lífi – þar til stjórnmálamenn létu loka öllu saman árið 1917.
VÆNDISHÚS- Tónlistarlegar tilraunir
Storyville hýsti yfir tvö hundruð vændishús – allt frá glæsilegum húsum með lifandi tónlist til fábrotnari herbergja fyrir fátækasta fólk borgarinnar. Tónarnir sem ómuðu þar á kvöldin og um nætur voru djarfir og tilraunakenndir og urðu upphafið að djassinum sem sjálfstæðum tónlistarstíl.
MISSISSIPPI - Hjólaskipin dreifðu djassinum
Í upphafi tuttugustu aldar fór djassinn um borð í hjólaskipin sem sigldu frá New Orleans upp Mississippi-fljótið. Þar komu tónlistarmenn á borð við Louis Armstrong fram fyrir farþega. Með þessum hætti barst hinn nýi hljómur langt norður eftir ánni, til borga á borð við St. Louis og Chicago.
KYNÞÁTTALÖG - Ójöfnuður kveikti nýsköpun
Kynþáttalögin í New Orleans höfðu þau ófyrirséðu áhrif að lægri stéttir frönskumælandi, kreólskra og svartra íbúa tóku að blandast og mynda tengsl. Úr urðu öflug og lifandi tónlistarleg samskipti sem skiptu sköpum fyrir mótun hins unga djass.
Chicago varð annað heimili djassins
New Orleans gat ekki haldið í Louis Armstrong og árið 1922 fylgdi hann straumnum af djassleikurum norður til Chicago.
Þar var hann ráðinn sem annar trompetleikari í King Oliver’s Creole Jazz Band. Það var sami trompetleikari og hann hafði leyst af hólmi í hljómsveit Kid Ory árið 1918 og hafði á þeim tíma orðið þekktur í Chicago.
Í King Oliver’s Creole Jazz Band lék píanóleikarinn Lil Hardin og hún og Louis Armstrong urðu brátt par.
Louis Armstrong (þriðji frá vinstri í aftari röð) sló í gegn sem annar trompetleikari í hljómsveitinni King Oliver’s Creole Jazz Band. King Oliver hafði áður verið leiðbeinandi hans í New Orleans og hjálpað honum að fóta sig í heimi atvinnudjassins.
Hún taldi hann alltof hæfileikaríkan til að láta sér nægja að vera í skugga King Oliver og sannfærði hann um að yfirgefa hljómsveitina og hefja eigin feril sem sólóleikari og hljómsveitarstjóri.
Louis Armstrong hlýddi ráðum hennar og stofnaði árið 1925 sína eigin hljómsveit, Hot Five. Á árunum 1925 til 1928 tók hópurinn upp 65 lög fyrir plötufyrirtækið OKeh Records.
Hinir mörgu fjendur djassins
Sem hljómsveitarstjóri Hot Five, síðar Hot Seven, beindi Louis Armstrong sjónum djassins frá sameiginlegum spuna yfir á snilld og tækni sólóleikarans. Sú ákvörðun reyndist úrslitaþáttur í þróun djassins.
Ekki voru þó allir sáttir við hina nýju tóna sem ómuðu á tónlistarsenunni í Chicago á þriðja áratugnum.
Hvítir prestar prédikuðu gegn djassinum og héldu því fram að hann spillti æskunni.
Hvítir menntamenn sögðu að djassinn höfðaði til frumstæðra hvata og héldi svörtum Bandaríkjamönnum í eins konar andlegri ánauð.
Og stjórnmálamenn tengdu djassinn við það löglausa andrúmsloft sem einkenndi næturlífið á bannárunum í Bandaríkjunum frá 1920 til 1933.
Að þessu leyti höfðu stjórnmálamennirnir reyndar nokkuð til síns máls, því á bannárunum réðu glæpaforingjar á borð við Al Capone yfir mörgum af þeim klúbbum og skemmtistöðum í Chicago þar sem djassinn var helsta aðdráttaraflið.
Fjórar stefnur mótuðu djassinn
Áður en djassinn tók á sig skýra mynd lögðu ragtime, sálmasöngvar, blús og lúðrasveitatónlist grunninn að tónlistarstílnum – og New Orleans var suðupotturinn þar sem þessar stefnur runnu saman.
RAGTIME
Með litríkum og brotakenndum píanóhrynjanda bar ragtime tónlistina inn á heimili og dansstaði Bandaríkjanna frá lokum nítjándu aldar og fram yfir lok fyrri heimsstyrjaldar. Að því loknu vék ragtime fyrir djassinum sem tók upp hina tilraunakenndu hrynjandi með áherslu á veik slög – þann svokallaða offbeat-takt – og þróaði hana áfram.
BLÚS
Djass og blús má líkja við „tónlistarbræður“ sem uxu hlið við hlið í samfélagi svartra Bandaríkjamanna í Suðurríkjunum. Blúsinn byggðist á einkennandi hljómagöngum, sérstökum hrynjanda og tilfinningaþrungnum textum sem djassinn tók upp og þróaði áfram í nýjar áttir.
SÁLMASÖNGVAR
Sálmasöngvar svartra þræla í Bandaríkjunum urðu til við hörð lífsskilyrði í ánauð. Í þessum söngvum sungu þeir um þjáningar sínar og vonir og fléttuðu inn biblíulegum vísunum og trúarlegum myndum. Söngurinn var oft spunakenndur og sú hefð hafði djúpstæð áhrif á mótun djassins.
LÚÐRASVEITIR
Fyrstu lúðrasveitir svartra í New Orleans urðu til undir lok nítjándu aldar. Þar runnu saman hljóðfæri herlúðrasveita og afrískur hrynjandi ásamt spunaleik. Þær léku við skrúðgöngur, hátíðir og jarðarfarir og urðu mikilvægur innblástur í mótun djassins.
Tengsl við mafíuna
Louis Armstrong og aðrir svartir djassleikarar voru vanir því að starfa í skugga slíkra manna. Heima í New Orleans höfðu glæpagengi einnig haft sterk ítök á skemmtistöðunum í Storyville.
Án verndar mafíunnar áttu svörtu tónlistarmennirnir á hættu að verða fyrir áreiti lögreglu, rændir eða beittir kynþáttafordómum og ofbeldi.
Louis Armstrong naut góðs af slíkri vernd.
Umboðsmaður hans, Joe Glaser, hafði náin tengsl við fylgdarlið Al Capone og sá til þess að Louis Armstrong og hljómsveit hans gætu komið fram óáreittir – og fengið laun sín greidd hjá hvítum plötuframleiðendum sem voru alræmdir fyrir að hlunnfara svarta listamenn.
Eins og Armstrong orðaði það síðar, glottandi:
„Þegar glæpamaður gætir þín, geturðu slakað á og blásið í hornið eins og þér sýnist.“
Louis Armstrong hafði mörg viðurnefni, en hið frægasta þeirra var Satchmo. Það fékk hann hjá enskum blaðamanni á tónlistartímaritinu Melody Maker. Satchmo er stytting á „satchel mouth“ (pokamunnur), gælunafni sem Armstrong var kallaður í æsku vegna þess að hann átti að hafa falið mynt fyrir öðrum börnum í hverfinu í hinum stóra munni sínum.
Samstarfið við glæpamennina hafði þó einnig sínar skuggahliðar. Þegar þeir kölluðu varð að hlýða og mæta þar sem þeir vildu að spilað væri.
Eitt kvöld eftir tónleika í Chicago var Louis Armstrong stöðvaður baksviðs af glæpamanninum Frankie Foster.
„Þú ferð til New York á morgun að spila,“ sagði hann.
Armstrong svaraði að hann hefði ekki áhuga á því.
Þá dró Foster upp skammbyssu, beindi henni að djassleikaranum og endurtók skipun sína. Armstrong svaraði:
„Jæja, kannski verð ég þá bara í New York á morgun að spila.“
Heimsfrægð
Hin goðsagnakennda scat-söngtækni Louis Armstrongs varð til fyrir algjöra tilviljun. Við upptöku lagsins „Heebie Jeebies“ árið 1926 missti Armstrong blaðið með söngtextanum. Í stað þess að hætta að syngja byrjaði hann að spinna og syngja merkingarlausar hljóðaraðir líkt og hann væri að leika á trompet.
Á fjórða áratugnum varð Louis Armstrong loks heimsþekktur.
Hann ferðaðist linnulaust um bæði Bandaríkin og Evrópu og fékk sinn eigin útvarpsþátt, „The Chamber Music Society of Lower Basin Street“ á NBC.
Á þessum tíma hafði hann fjarlægst hinn tilraunakennda djass og snúið sér að stórsveitar- og swingtónlist sem höfðaði til breiðari hóps.
En jafnvel heimsþekkt og ástsæl stjarna á borð við Louis Armstrong slapp ekki undan lögum um kynþáttaaðskilnað þegar hann fór í tónleikaferðir með hljómsveit sinni.
„Ég spilaði á 99 milljónum hótela sem ég mátti sjálfur ekki gista á. Það var helvíti fyrir svartan mann að vera á ferð um Suðurríkin. Það var hvergi hægt að fá að borða, sofa eða fara á salerni. Þegar starfsmenn bensínstöðva sáu rútu með svörtum tónlistarmönnum, hlupu þeir út til að læsa klósettunum,“ skrifaði Armstrong í endurminningum sínum.
Eftir síðari heimsstyrjöldina hvarf swing- og stórsveitartónlist smám saman af sviðinu.
Efnahagurinn í bæði Bandaríkjunum og Evrópu stóð ekki lengur undir rekstri stórra hljómsveita, og Louis Armstrong þurfti að breyta um stefnu.
Árið 1947 safnaði hann saman All Stars-hljómsveitinni – þéttum og tæknilega snjöllum hóp sem blandaði hefðbundnum New Orleans-djassi við vinsæla tónlist og sló fljótt í gegn beggja vegna Atlantshafsins.
Þessar nýju vinsældir kölluðu þó einnig á nýja sviðsmynd. Armstrong hafði sem barn séð hinar vinsælu ,,minstrel-sýningar“ þar sem hvítir leikarar með andlitið svartmálað eða svartir skemmtikraftar í svokölluðu blackface gerðu gys að máli, söng og hreyfingum svartra Bandaríkjamanna.
Á þessu skeiði ferils síns varð Armstrong fyrir talsverðri gagnrýni fyrir að láta þætti úr þessari gamansömu en umdeildu hefð smjúga inn í eigin sviðsframkomu.
Þegar Armstrong steig á svið brosti hann breitt og gerði ýktar andlitsgrettur. Hann þerraði sér einnig gjarnan á enni með leikrænum tilburðum á milli laga. Í augum margra áhorfenda minnti þessi framkoma á áframhald staðalmyndar sem átti rætur að rekja til minstrel-hefðarinnar.
Eins og Miles Davis orðaði það síðar:
„Ég elskaði hvernig Louis lék á trompetinn en mér var í nöp við að hann skyldi þurfa að brosa til að þóknast hinum hvíta manni.“
Borgararéttindahreyfingin
Louis Armstrong eignaðist aldrei sjálfur börn, en Satchmo missti aldrei tengslin við barnið í sjálfum sér. Hann hafði yndi af því að spila fyrir börn og gerði það reglulega í nágrenni heimilis síns við 107. stræti í Corona-hverfinu í Queens í New York. Þar bjó hann ásamt fjórðu og síðustu eiginkonu sinni, Lucille, í rúma þrjá áratugi.
Louis Armstrong átti aðdáendur þvert á kyn og kynþátt. Víðtækar vinsældir hans gerðu honum erfiðara fyrir að taka virkan þátt í baráttu svartra fyrir borgaralegum réttindum.
„Ég legg mitt af mörkum með því að gefa dálítið fé. Það er mitt hlutverk. Ég elska alla. Hinir hvítu eru meðal stærstu aðdáenda minna um öll Suðurríkin,“ útskýrði Louis Armstrong.
Það þýðir þó ekki að djassgoðsögnin hafi ekki þorað að taka trompetinn frá vörunum og láta í sér heyra.
Þegar níu afrísk-bandarískir nemendur áttu árið 1957 að hefja nám í Central High School í Little Rock í Arkansas mættu þeir harðri andstöðu hvítra borgara og ríkisstjórans Orvals Faubus. Hann hafði jafnvel kallað út hermenn úr þjóðvarðliðinu til að hindra börnin í að komast inn í skólann.
Málið reitti Louis Armstrong til reiði.
Í viðtali við dagblaðið The Pittsburgh Courier kallaði hann Faubus „óupplýstan sveitamann“ og sakaði forsetann, Dwight D. Eisenhower, um hugleysi fyrir að grípa ekki inn í.
„Ég finn til með hinum kúguðu eins og hver annar svartur maður. Og þegar ég les um skríl sem hrækir á og bölvar lítilli, svartri stúlku, þá tel ég mig hafa fullan rétt til að verða reiður og láta það í ljós,“ þrumaði Armstrong og sagði bandarískum stjórnvöldum að „fara til fjandans“.
Kvaddi hinn yndislega heim
Louis Armstrong lést 6. júlí 1971, 69 ára að aldri, eftir margra ára baráttu við hjarta- og nýrnasjúkdóma.
Þá hafði kynþáttaaðskilnaðurinn sem markað hafði allt hans líf, verið afnuminn með lögum og svartir Bandaríkjamenn höfðu hlotið kosningarétt.
Eitt af síðustu lögum hans, What a Wonderful World, varð síðar þekktasta verk hans.
„Margir ykkar ungu spyrjið mig: Hey, gamli maður, hvernig geturðu sungið um yndislegan heim þegar stríð geisar?“ sagði Armstrong eftir að lagið kom út.
„Svar mitt er þetta: Heimurinn sjálfur er ekki vondur, heldur það sem við gerum við hann. Hugsið ykkur hve yndislegur heimurinn gæti verið ef við gæfum honum einfaldlega tækifæri. Ást, vinur minn, ást. Þar liggur leyndardómurinn.“
Miles Davis viðurkenndi að hann stæði í skuld við Louis Armstrong.
Þegar Louis Armstrong þótti orðinn gamaldags
Á sjöunda áratugnum varð Louis Armstrong tákn fyrir gamaldags djass sem yngri kynslóðin sneri baki við.
Undir lok ævi sinnar varð tónlist Louis Armstrong mýkri og melódískari, nær því sem taldist til dægurtónlistar.
Fyrir yngri kynslóð djassleikara varð tónlist hans því tákn gamaldags stíls sem þeir töldu skorta bæði beittan kraft og nýsköpun. Svar þeirra var bebop – ný grein djassins sem einkenndist af hröðum tempóum, flóknum hljómagangi og hvössum, óvæntum hljómaskiptum.
Louis Armstrong lét ekki hrífast.
„Mistök – það er allt sem bebop er. Tónlistarmennirnir spila allt of mikið og með allt of marga undarlega tóna.“
Hann kallaði bebop „kínverska tónlist“.
Einn helsti arftaki Louis Armstrongs var trompetleikarinn Miles Davis sem átti eftir að setja sitt mark á djassinn langt fram á áttunda áratuginn. Davis hóf feril sinn meðal annars með því að leika bebop með djassleikaranum Charlie Parker.
Þótt tónlist Miles Davis væri mjög frábrugðin hinum gamaldags djassi Louis Armstrongs bar hann mikla virðingu fyrir gamla meistaranum.
„Það er ekkert sem hægt er að leika á trompet sem Louis Armstrong hefur ekki þegar leikið,“ sagði Davis eitt sinn.
LESTU MEIRA UM LOUIS ARMSTRONG
- David Stricklin: Louis Armstrong: The Soundtrack of the American Experience, Ivan R. Dee, 2010
- Louis Armstrong: Satchmo: My Life in New Orleans, New American Library, 1955
